De belangrijkste pedagogische en onderwijskundige uitgangspunten van exemplarisch onderwijs worden omschreven met vier principes: genetisch, socratisch, exemplarisch en esthetisch.
(1) In genetisch onderwijs staat ‘wording’ centraal. Het gaat om de wordingsgeschiedenis van een fenomeen of thema, zoals bijvoorbeeld de ontdekking van de boekdrukkunst. Daarnaast is ook de persoonlijke wordingsgeschiedenis van de leerling belangrijk. De kennis van een leerling moet ‘groeien’ door nauwkeurig waarnemen en nadenken. Daarvoor zijn concentratie en voldoende tijd belangrijke voorwaarden. Soms noteren de leerlingen hun ervaringen in een logboek en wordt hiermee hun leerproces vastgelegd.
(2) Het socratische principe gaat over de vormgeving van gesprekken. Als uitgangspunt kunnen sprekende verschijnselen of gebeurtenissen uit de omgeving genomen worden. Door deze verschijnselen te bevragen wordt het nadenken van leerlingen gestimuleerd. Hun gedachten, verwoord in alledaagse taal, moeten serieus genomen worden. In het gesprek kunnen dingen besproken worden die met het ‘gewone verstand’ opgelost kunnen worden. Het gesprek is dan een middel om het inzicht te verdiepen. De leermeester houdt nauwlettend in de gaten of de leerlingen begrijpen waar ze mee bezig zijn. Op de achtergrond, maar wel met nauwkeurig doorvragen, zorgt hij of zij ervoor dat moeilijkheden niet uit de weg worden gegaan.
(3) Het begrip exemplarisch heeft te maken met de inhoud van onderwijs. Exemplarisch onderwijs gaat over betekenisvolle onderwerpen die worden uitgediept. Een goede openingsvraag is belangrijk voor de start van het leerproces. Centraal staat dat leerlingen wezenlijke leerervaringen opdoen die hen de samenhang tussen de dingen waar ze mee bezig zijn laat ontdekken. Exemplarisch onderwijs vraagt om een onderwijsorganisatie die het mogelijk maakt om een langere tijd met een bepaald onderwerp bezig te zijn.
(4) De esthetische dimensie van onderwijs houdt in dat de leraar zich bewust is van de pedagogische uitwerking van leersituaties. Daarbij wordt onderwijs ‘in scène gezet’. Verhalen, beeldrijke taal en andere kunstvormen zijn belangrijk bij de vormgeving van onderwijscomposities.